Sezon wegetacyjny 2024/2025 przyniósł polskim rolnikom wiele wyzwań związanych z pogodą i obecnością patogenów roślin. Dzięki łagodnej zimie, formy ozime roślin uprawnych zaczęły sezon w ogólnie dobrej kondycji, jednakże wiosenna susza ograniczyła ich dalszy rozwój. Lato choć miejscami cieplejsze i bardziej wilgotne nie zrekompensowało strat z wcześniejszych miesięcy. Dodatkowo, warunki pogodowe sprzyjały masowemu pojawianiu się szkodników owadzich, które szybciej się rozmnażały i dłużej pozostawały aktywne, co zwiększało zarówno ich szkodliwość bezpośrednią jak i pośrednią, gdyż wiele z nich, zwłaszcza mszyce zbożowe, przenoszą wirusy powodujące choroby roślin. Porażenia chorobami wpłynęły na ogólną kondycję roślin, powodując osłabienie wzrostu i przebarwienia liści, a ostatecznie spowodowały istotne straty w jakości i ilości zebranego ziarna.

Przeprowadzony w roku 2025 monitoring oraz badania diagnostyczne pobranych próbek dwóch odmian pszenicy ozimej (Essa i RGT Kilimanjaro) i dwóch odmian jęczmienia ozimego (Teuto i Morris) potwierdziły obecność znanych wcześniej gatunków wirusów oraz wykazały nasilenie występowania niektórych z nich. Ponadto podjęte działania umożliwiły także identyfikację nowych zagrożeń. Badania prowadzone były w sześciu lokalizacjach na terenie województw: zachodniopomorskiego, warmińsko-mazurskiego, wielkopolskiego, mazowieckiego, dolnośląskiego i podkarpackiego, na poletkach należących do Centralnego Ośrodka Badań Odmian Roślin Uprawnych (COBORU). 

Struktura populacji zidentyfikowanych patogenów różniła się w zależności od gatunku zboża i lokalizacji poboru. 

Na terenie Polski oba gatunki zbóż porażone były wirusami żółtej karłowatości jęczmienia PAS i PAV (barley yellow dwarf virus - PAS, -PAV; BYDV-PAS i -PAV), przy czym gatunkiem dominującym był BYDV-PAS. W większości lokalizacji obserwowano również porażenia obydwu badanych zbóż wirusem mozaiki stokłosy (brome mosaic virus, BMV) oraz pojedyncze przypadki porażeń wirusem karłowatości pszenicy (wheat dwarf virus, WDV). Kolejnym wykrywanym patogenem był wirus G jęczmienia (barley G virus, BVG), który występował znacznie częściej na jęczmieniu, jego dominującym gospodarzu. Co więcej, wszystkie rośliny jęczmienia porażone były przez hordeum vulgare alphaendorna virus (HvEV). Jest to symbiotyczny gatunek wirusa, który samodzielnie nie powoduje objawów chorobowych. Jednakże, jak dotychczas nie ustalono jego wpływu na przebieg patogenezy infekcji mieszanych kilku gatunków wirusów. Ponadto, na terenie trzech województw (zachodniopomorskiego, warmińsko-mazurskiego i dolnośląskiego) potwierdzono obecność wirusa pasiastej mozaiki pszenicy (whaet streak mosaic virus, WSMV). Najsilniejsze porażenie stwierdzono w województwie dolnośląskim gdzie wirusa zidentyfikowano zarówno w roślinach pszenicy jak i jęczmienia. Wyniki badań prowadzonych w Zakładzie Wirusologii i Bakteriologii IOR-PIB wskazują, że WSMV występował w tej lokalizacji już kilka lat temu, stąd wniosek, że stanowi on stałe zagrożenie dla upraw zbóż w tym regionie. Z kolei nowym zagrożeniem dla upraw zbóż w naszym kraju może być wykryty po raz pierwszy w Polsce wirus żółtej karłowatości pszenicy GPV (wheat yellow dwarf virus, WYDV-GPV), którego obecność potwierdzono na jęczmieniu, na terenie województwa podkarpackiego. Wirus ten przenoszony jest przez różne gatunki mszyc i prawdopodobnie napłynął do Polski z krajów sąsiadujących, w których jest rozpowszechniony tj. Ukraina, Słowacja, Czechy czy Niemcy. Ponadto, warto też zwrócić uwagę na wykrycie porażeń pszenicy i jęczmienia przez wirusa mozaiki lucerny (alfalfa mosaic virus, AMV). Gatunek ten był już stwierdzany na terenie naszego kraju, ale jeszcze nigdy dotąd na zbożach. Jest to zatem także przykład wykrycia nowego zagrożenia upraw zbóż.

Uzyskane wyniki potwierdzają, że monitoring roślin odgrywa kluczową rolę w ochronie roślin. Dzięki znajomość składu populacji patogenów występujących w danej lokalizacji zdobywamy wiedzę o aktualnych zagrożeniach i możemy lepiej dbać o uprawy, a najlepszym sposobem ochrony jest profilaktyka. W sezonie 2025/2026 w przypadku chorób wywoływanych przez wirusy, najlepszą formą prewencji jest monitoring występowania i chemiczne zwalczanie ich owadzich wektorów (głównie mszyc i skoczków), a zwłaszcza na początku sezonu, gdyż to właśnie naloty jesienne na młode oziminy stanowią największe zagrożenie. Ponadto, warto także eliminować z uprawy rośliny z widocznymi objawami chorobowymi, jako źródło wtórnych zakażeń. Istotnym jest również zachowanie higieny fitosanitarnej, dbanie o czystość użytkowanego sprzętu i maszyn oraz zapobieganie mechanicznego rozprzestrzeniania się patogenów w uprawie wraz z sokiem chorych roślin na kolejne uszkodzone rośliny. Równie istotną kwestią jest zdrowotność stosowanego materiału nasiennego, gdyż wiele patogenów przenoszonych jest przez nasiona. Poza tym, w przypadku dostępności, zalecany jest również wybór i wysiewanie odmian tolerancyjnych.