SBR i RTD: nowe zagrożenia bakteryjne dla buraka cukrowego – kluczowa rola monitoringu w Polsce
2025-12-01
Syndrom Niskiej Zawartości Cukru (SBR, Syndrome Basses Richesses) oraz Choroba Gumowatego Korzenia (RTD, Rubbery Taproot Disease) stanowią rosnące wyzwanie dla plantatorów buraka cukrowego w Europie Środkowej. SBR jest wywoływany głównie przez bakterię Candidatus Arsenophonus phytopathogenicus (Proteobacteria), z towarzyszącą fitoplazmą Candidatus Phytoplasma solani (fitoplazma stolbur). Choroba RTD jest spowodowana wyłącznie przez fitoplazmę Ca. Phytoplasma solani (16SrXII-A).
Podczas gdy SBR bezpośrednio obniża wartość handlową plonów poprzez redukcję zawartości cukru w korzeniach (nawet o 50%), RTD może prowadzić do całkowitego obumarcia roślin i porzucenia plantacji (straty do 100%). Obie choroby są przenoszone przez owady i dynamicznie rozprzestrzeniają się w Europie od 2023 r..
Objawy SBR i RTD bywają trudne do odróżnienia w warunkach polowych i mogą być mylone ze stresem, niedoborami składników odżywczych lub infekcjami wirusowymi.
Symptomy SBR (Ca. Arsenophonus phytopathogenicus):
• Żółknięcie liści na dużym obszarze pola, często asymetryczne.
• Brązowe przebarwienie wiązek przewodzących w korzeniach (widoczne po przekrojeniu).
• Deformacja młodych liści (często lancetowaty kształt).
• Znaczny spadek zawartości cukru w korzeniach.
Symptomy RTD (Ca. Phytoplasma solani):
• Żółknięcie, więdnięcie i martwica starszych liści.
• Korzeń spichrzowy staje się gumowaty (kauczukowy), co wpływa na jego przechowywanie i przetwarzanie.
• Silne zmniejszenie plonu korzeni.
Patogeny są przenoszone głównie przez owady z rodziny szrońcowatych (Cixiidae), żerujące na łyku roślin. Kluczowym wektorem SBR jest Pentastiridius leporinus (szroniec zajączek). Wektory RTD obejmują także Reptalus quinquecostatus i Hyalesthes obsoletus (szroniec powojowy). Optymalne warunki dla infekcji to: wysoka wilgotność (>80%), temperatury 20-30°C oraz długi okres zwilżenia roślin.
Monitoring Występowania w Polsce – Prace IOR-PIB
W badaniach z lat 2023-2024 nie wykryto patogenu Ca. Arsenophonus phytopathogenicus w próbkach z Polski, stwierdzono jedynie sporadyczne przypadki fitoplazm. Bliskość krajów z potwierdzonymi epidemiami (np. Słowacja, Czechy, Austria, Węgry) oraz sprzyjające wektorom zmiany klimatyczne zwiększają ryzyko dla polskich upraw. W roku 2025 Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy (IOR-PIB) prowadzi badania opierając się na intensywnym, ogólnopolskim monitoringu występowania patogenów SBR i RTD.
Monitoring ten, opiera się na:
- analizach sprawców chorób SBR i RTD. Badania laboratoryjne materiału roślinnego i owadziego (liście sercowe i korzenie buraków, owady na tablicach lepowych). Analizy molekularne (PCR i sekwencjonowanie) mają kluczowe znaczenie, ponieważ patogeny zasiedlają tkanki przewodzące, a objawy wizualne bywają niejednoznaczne. Potwierdzane są wszelkie wyniki wskazujące na potencjalną obecność patogenów SBR i RTD.
- monitorowaniu wektorów (sieć pułapek lepowych): w celu wykrycia lokalizacji, w których występują wektory choroby, zakładana jest sieć pułapek lepowych na terenie kraju. Analiza owadów odłowionych przy użyciu pułapek lepowych (żółtych lub bezbarwnych) jest prowadzona w oparciu o analizę morfologiczną owadów. Analiza ta ma na celu wykrycie lokalizacji, w których występują owadzie wektory SBR i RTD, czyli szroniec zajączek (Pentastiridius leporinus) (inne gatunki Cixiidae, np. Hyalesthes obsoletus).
- tworzeniu mapy zagrożenia: w oparciu o wyniki prowadzonych prac powstaje mapa, na której zaznaczone będą miejsca poboru próbek, miejsca rozłożenia pułapek lepowych oraz miejsca potencjalnego wykrycia patogenów SBR i RTD oraz miejsca wykrycia owadzich wektorów tych chorób.
Zapobieganie i kontrola
Brak w pełni odpornych odmian buraka i ograniczone możliwości chemicznego zwalczania patogenów (zasiedlają wiązki przewodzące) wymuszają skupienie się na metodach prewencyjnych i kontroli wektorów:
• Monitorowanie i zwalczanie wektorów: regularne stosowanie pułapek w okresie wzmożonej aktywności owadów, opryski insektycydami (np. na bazie acetamiprydu).
• Płodozmian: zaleca się 3-4 letnią przerwę w uprawie buraka. Ważne jest unikanie uprawy buraka po roślinach będących rezerwuarem fitoplazmy (np. pomidor, ziemniak, chwasty psiankowate) oraz unikanie następstwa uprawy po pszenicy ozimej.
• Odmiany tolerancyjne: odmiany takie jak Rokselana (zarejestrowana w 2023 r.) oraz Galago (2025 r.) wykazują częściową tolerancję na SBR.
• Zdrowy materiał siewny: używanie certyfikowanych nasion wolnych od patogenów.
• Agrotechnika: eliminacja chwastów i samosiewów (stanowiących rezerwuar) oraz mechaniczne niszczenie larw wektorów w trakcie zabiegów agrotechnicznych.
Choć patogeny SBR i RTD nie są obecnie szeroko rozpowszechnione w Polsce, trwający monitoring pod nadzorem jednostki naukowej IOR-PIB jest kluczowy, aby wcześnie wykryć zagrożenie i zapobiec stratom, które w krajach sąsiednich doprowadziły do obniżenia zawartości cukru lub wręcz do porzucania plantacji. Wczesne wykrycie SBR pozwoli podjęcie działań prewencyjnych w celu zapobiegania rozprzestrzeniania się patogenu. Dotychczas podczas prowadzonych badań i analizie dostarczonych prób w sezonie 2025 nie wykryto na terenie kraju obecności patogenów SBR i RTD. W przypadku podejrzenia wystąpienia choroby na swoich uprawach, zalecamy kontakt z Kliniką Chorób Roślin IOR-PIB (https://kchr.pl/).
1